Level 12 · Lesson 3

रचनेवरून वाक्यांचे प्रकार
Sentences sorted by structure

केवलवाक्य, मिश्रवाक्य आणि संयुक्तवाक्य — मुख्य वाक्य आणि गौण वाक्य कसे ओळखायचे.

One clause, a main clause with a dependent one, or two clauses of equal weight — and the test that tells them apart.

तुम्हाला हे येतंच · You already know this

पाठ ५-१४ मध्ये तुम्ही म्हणालात — तो म्हणाला की तो येईल. आणि पाठ ४-१६ मध्ये — पाऊस पडला म्हणून मी घरी थांबलो. दोन्ही वाक्यांच्या आत दोन वाक्ये आहेत, पण ती दोन वेगवेगळ्या प्रकारे जोडलेली आहेत. आजचा पाठ हा फरक नावासकट दाखवतो.

Two sentences you have already produced hold the whole of this lesson. तो म्हणाला की तो येईल has a clause inside it that cannot survive alone — say की तो येईल by itself and you have said nothing. पाऊस पडला म्हणून मी घरी थांबलो has two halves that each stand up perfectly well on their own. Same number of verbs, completely different architecture, and Marathi grammar has separate names for the two.

नियम · The rules

रचनेवरून वाक्याचे तीन प्रकार होतात — केवलवाक्य, मिश्रवाक्य आणि संयुक्तवाक्य.

नियम १

वाक्यात किती उद्देश्य-विधेय आहेत आणि ती एकमेकांशी कशी जोडली आहेत, यावरून प्रकार ठरतो.

The sort is by architecture: how many subject-predicate pairs there are, and how they are attached to each other.

पाठ १२-२ मधला भेद अर्थाचा होता; इथला भेद रचनेचा आहे. म्हणून एकच वाक्य विधानार्थी आणि संयुक्त असे दोन्ही असू शकते. क्रियापदे मोजा — किती स्वतंत्र क्रियापदे आहेत, हे पहिले पाऊल.

Lesson 12-2 sorted sentences by what they mean; this one sorts them by how they are built, so the two labels are independent. आई स्वयंपाक करते आणि बाबा भांडी घासतात is विधानार्थी by meaning and संयुक्त by structure. Start by counting finite verbs: one verb means one clause, two verbs mean you have a join to classify.

ज्या वाक्यात एकच उद्देश्य आणि एकच विधेय असते ते केवलवाक्य.

नियम २

तो शाळेत जातो. आजीने पुरणपोळी केली. लहान राम रोज शाळेत जातो. विस्तार कितीही असला तरी क्रियापद एकच असेल तर ते केवलवाक्यच.

One subject, one predicate. Length does not matter — a long sentence with just one finite verb is still केवलवाक्य.

लांबी आणि प्रकार यांचा संबंध नाही. आजोबांचे जुने मित्र काल संध्याकाळी आमच्या घरी आले हे लांब वाक्य केवलवाक्यच आहे, कारण त्यात क्रियापद एकच — आले.

Do not equate long with complex. आजोबांचे जुने मित्र काल संध्याकाळी आमच्या घरी आले runs to eight words and is a plain केवलवाक्य: one subject, one predicate, one finite verb. All the extra material is विस्तार, which lesson 12-1 taught you to strip away.

एक मुख्य वाक्य आणि त्यावर अवलंबून असणारे एक किंवा अधिक गौण वाक्ये मिळून मिश्रवाक्य होते.

नियम ३

गौण वाक्य की, जर-तर, जरी-तरी, जो-तो अशा शब्दांनी जोडले जाते आणि ते एकटे उभे राहू शकत नाही.

A मुख्य वाक्य with a dependent clause hanging off it, tied on by की, जर-तर, जरी-तरी. The dependent half cannot stand alone.

तो म्हणाला की तो येईल. इथे तो म्हणाला हे मुख्य वाक्य आणि की तो येईल हे गौण वाक्य. गौण वाक्य काढून टाकले तरी मुख्य वाक्य उरते; मुख्य काढले तर गौण वाक्याला आधारच राहत नाही.

In तो म्हणाला की तो येईल, the clause तो म्हणाला is the मुख्य वाक्य and की तो येईल is the गौण वाक्य. The test is removal: take the dependent clause away and तो म्हणाला still stands; take the main clause away and की तो येईल is left dangling. Same with जर पाऊस पडला तर आम्ही घरीच थांबू — the जर half is going nowhere on its own.

समान दर्जाची दोन किंवा अधिक वाक्ये आणि, पण, म्हणून, किंवा यांनी जोडली की संयुक्तवाक्य होते.

नियम ४

संयुक्तवाक्यातला प्रत्येक भाग स्वतंत्र वाक्य म्हणून उभा राहू शकतो; कोणताही भाग दुसऱ्यावर अवलंबून नसतो.

Two clauses of equal rank, joined and not subordinated. Each half could be published as a sentence by itself.

पाऊस पडला म्हणून मी घरी थांबलो. जोडशब्द काढा — पाऊस पडला. मी घरी थांबलो. दोन्ही पूर्ण वाक्ये उरतात. हीच संयुक्तवाक्याची कसोटी.

Apply the same removal test to पाऊस पडला म्हणून मी घरी थांबलो and both halves survive: पाऊस पडला. मी घरी थांबलो. That is what equal rank means. Note that the two joins can look deceptively alike in English translation — he said that he would come and it rained so I stayed home — but Marathi keeps them apart, and so must you.

पायरी पायरीने · Step by step

दोन केवलवाक्यांचे मिश्रवाक्य

तो म्हणाला. / तो येईल.— दोन स्वतंत्र केवलवाक्ये
तो म्हणाला + की + तो येईल— की या जोडशब्दाने दुसरे वाक्य पहिल्याला बांधले, पाठ ५-१४
तो म्हणाला की तो येईल.— मिश्रवाक्य — नियम ३
मुख्य वाक्य — तो म्हणाला— एकटे उभे राहते
गौण वाक्य — की तो येईल— एकटे उभे राहत नाही; ते म्हणाला या क्रियापदाचे कर्म आहे

दोन केवलवाक्यांचे संयुक्तवाक्य

पाऊस पडला. / मी घरी थांबलो.— दोन स्वतंत्र केवलवाक्ये
पाऊस पडला + म्हणून + मी घरी थांबलो— म्हणून हा समान दर्जाची वाक्ये जोडणारा शब्द
पाऊस पडला म्हणून मी घरी थांबलो.— संयुक्तवाक्य — नियम ४
जोडशब्द काढा — पाऊस पडला. मी घरी थांबलो.— दोन्ही भाग पूर्ण वाक्ये उरतात, म्हणून दोन्ही मुख्यच

जर पाऊस पडला तर आम्ही घरीच थांबू — प्रकार ओळखा

जर पाऊस पडला तर आम्ही घरीच थांबू.— क्रियापदे दोन — पडला आणि थांबू
जर पाऊस पडला— जर ने सुरू होते; एकटे उभे राहत नाही — गौण वाक्य
आम्ही घरीच थांबू— एकटे उभे राहते — मुख्य वाक्य
मिश्रवाक्य— मुख्य अधिक गौण म्हणजे मिश्रवाक्य, पाठ ४-१७ मधली जर-तर रचना

सराव · Practice

आई स्वयंपाक करते आणि बाबा भांडी घासतात — हे कोणते वाक्य?What kind of sentence is this?

आजोबांचे जुने मित्र काल संध्याकाळी आमच्या घरी आले — हे कोणते वाक्य?What kind of sentence is this long one?

तो म्हणाला की तो येईल — या वाक्यातील गौण वाक्य म्हणजे ________.Name the dependent clause.

दोन वाक्ये म्हणून ने जोडून संयुक्तवाक्य करा.Join the two clauses into one संयुक्तवाक्य.

संज्ञा आणि तिचे वर्णन जुळवा.Match each term to its description.

जरी पाऊस पडला तरी आम्ही जाऊ — हे वाक्य मिश्र आहे हे कशावरून ठरवाल?How do you know this is मिश्रवाक्य?