अभ्यासक्रम →Level 9 · नाम आणि विभक्ती →पाठ 1
Level 9 · Lesson 1प्रकृती आणि प्रत्यय
Stem and suffix
वाक्यात बदलणारा प्रत्येक शब्द म्हणजे प्रकृती अधिक प्रत्यय — आणि दोन्हींच्या मध्ये सामान्यरूप.
Every inflected Marathi word is a stem plus a suffix, with the oblique form standing between them.
तुम्हाला हे येतंच · You already know this
मुलाला बोलवा. आईचा मुलगा. आम्ही घरात आहोत. ही तीन वाक्ये तुम्ही पूर्वीपासून म्हणत आहात. तिन्हींत एकच गोष्ट घडते — मूळ शब्द मुलगा, आई, घर हे आहेत आणि त्यांना -ला, -चा, -त हे अंश जोडलेले आहेत. व्याकरणात मूळ शब्दाला प्रकृती आणि जोडलेल्या अंशाला प्रत्यय म्हणतात.
You have been saying मुलाला बोलवा, आईचा मुलगा and आम्ही घरात आहोत since level three. Look at what all three have in common: a plain word — मुलगा, आई, घर — with a small piece stuck on the end. Marathi grammar has two names for those two halves, and once you have them the whole of this level becomes one idea repeated. The plain word is the प्रकृती. The piece added to it is the प्रत्यय. You have been assembling both for months; this lesson only hands you the labels.
नियम · The rules
प्रकृती शब्दकोशात सापडते; प्रत्यय शब्दकोशात नसतो, तो व्याकरण जोडते. म्हणून कोशात मुलगा, घर, आई हे शब्द मिळतात — मुलाला, घरात, आईचा हे मिळत नाहीत.
Here is the practical test. Open a dictionary and you will find मुलगा, घर, आई; you will not find मुलाला, घरात or आईचा, because those are not words the language stores — they are words the grammar builds, on the spot, out of a stem plus a suffix. The stem is vocabulary. The suffix is grammar. Keeping the two apart is what makes the rest of this level short.
म्हणून प्रकृती आणि प्रत्यय यांच्यामध्ये एक पायरी असते — सामान्यरूप. पाठ ३-१ मध्ये ते तुम्ही सवयीने शिकलात; त्याचा संपूर्ण तक्ता पुढच्या पाठांत येईल.
So the picture is not two pieces but three: प्रकृती, then सामान्यरूप, then प्रत्यय. You learned the middle step as a habit in lesson 3-1 — घर becomes घरा- before anything can be added to it — and you have been performing it correctly ever since without calling it anything. Later in this level it gets stated as a table, ending by ending, with its exceptions. For now, simply notice that it is always there, even when it does no visible work.
एका प्रकृतीपासून अनेक साधित रूपे होतात. मुलगा या एका शब्दाची मुलाला, मुलाने, मुलाचा, मुलावर अशी कितीतरी रूपे तुम्ही आधीच वापरली आहेत. वेगवेगळे प्रत्यय म्हणजे वेगवेगळी विभक्ती — त्यांची नावे आणि क्रम पुढच्या पाठांत.
One stem carries a whole family of forms. From मुलगा you have already said मुलाला, मुलाने, मुलाचा and मुलावर, and each of those is a साधित रूप — a form built, not stored. Which suffix you choose depends on the job the noun is doing in the sentence, and grammar gives each of those jobs a numbered name. Those names arrive a few lessons from now. What matters today is the shape of the machine: stem, oblique, suffix.
पायरी पायरीने · Step by step
- मुलगा + ला— प्रकृती मुलगा, प्रत्यय -ला — नियम १
- मुला + ला— प्रत्ययापूर्वी सामान्यरूप — मुलगा → मुला- (नियम २)
- मुलाला— प्रकृती आणि प्रत्यय जोडून एकत्र लिहितात — विभक्तिरूप तयार
- घर + त— प्रकृती घर, प्रत्यय -त
- घरा + त— अकारान्त नामाचे सामान्यरूप — घर → घरा-
- घरात— विभक्तिरूप; घरत असे कधीही होत नाही
- आई + चा— प्रकृती आई, प्रत्यय -चा
- आई + चा— आई या शब्दाचे सामान्यरूप आई- असेच राहते — पायरी दिसत नाही, पण असते
- आईचा— विभक्तिरूप — आईचा मुलगा, आईची साडी, आईचे घर
तिसऱ्या उदाहरणात सामान्यरूप बदललेले दिसत नाही. तरी पायरी आहेच — काही शब्दांचे सामान्यरूप मूळ रूपासारखेच असते. पायरी वगळू नका; ती चुकली की रूप चुकते.
The third derivation looks like it skips a step, and this is the one place learners go wrong. आई simply happens to have an oblique that matches its plain form, so nothing visible changes. The step is still taken. Treat it as always present and you will never write मुलगाला or घरत; treat it as optional and those errors come back the moment you stop thinking.