लेखननियम
The spelling rules

अनुस्वार कुठे अनिवार्य, ऱ्हस्व-दीर्घ कुठे बदलते, आणि ळ-ण जपण्याचा नियम.

Where an anusvāra is required and where writing one is an error, the short-long rules, and the letters Marathi will not let you swap.

तुम्हाला हे येतंच · You already know this

मुलांना, घरांत, विहिरीत — ही रूपे तुम्ही तिसऱ्या पातळीपासून लिहीत आहात. त्यांतले टिंब आणि तो ऱ्हस्व इ हे अपघात नाहीत; प्रत्येकामागे एक लेखननियम आहे.

You have been writing मुलांना and घरांत and विहिरीत since level 3, and getting them right by ear. This lesson turns the ear into a rule, because the ear fails exactly where writers argue: whether the dot belongs, and whether the vowel is long or short. Marathi has a settled answer for each. These are the शुद्धलेखनाचे नियम, and four of them do most of the work.

नियम · The rules

अनेकवचनी सामान्यरूपावर अनुस्वार अनिवार्य असतो, आणि स्पष्ट उच्चारल्या जाणाऱ्या अनुनासिकाबद्दलही अनुस्वार द्यावा; याखेरीज अनुस्वार देणे हा लेखनदोष आहे.

नियम १

मुलांना, घरांत, मुलींची — अनेकवचनी सामान्यरूप. गंगा, चंद्र, अंत — स्पष्ट उच्चारित अनुनासिक.

Two jobs, one dot: it marks a plural oblique stem, and it stands for a nasal you actually pronounce. Any other dot is an error.

अनुस्वारनियम एकच, पण त्याची दोन कामे वेगळी आहेत. गंगा या शब्दातील अनुस्वार उच्चाराचा आहे — पाठ ८-९ मधला परसवर्ण. मुलांना या रूपातील अनुस्वार वचनाचा आहे. तो गाळला की वचनच बदलते: घरात म्हणजे एका घरात, घरांत म्हणजे अनेक घरांत.

Keep the two apart. The dot in गंगा is a sound — the परसवर्ण of lesson 8-9. The dot in मुलांना is grammar: it is the plural oblique of lesson 9-7 and nothing else. Drop it and you have changed the number of the noun, which is why घरात and घरांत are two different words. Adding one where no rule asks — पुस्तकांत for a single book — is the commonest लेखनदोष in Marathi writing.

मराठी शब्दाच्या शेवटी येणारे इ-कार आणि उ-कार दीर्घ लिहावेत.

नियम २

नदी, पाटी, विनंती, बाजू, वाळू. अपवाद — आणि, नि, परंतु, अति ही अव्यये ऱ्हस्वच राहतात.

A Marathi word that ends in an i or a u is written with the long vowel. The exceptions are a short list of indeclinables that came in from Sanskrit.

हा नियम पाठ ७-३ मधल्या ऱ्हस्व-दीर्घ भेदाचा लेखनातला उपयोग आहे. उच्चार ऐकून ठरवू नका — बोलताना शेवटचा स्वर लांबवला जात नाही, तरी लिहिताना दीर्घच लिहायचा.

This is the one rule your ear cannot help you with, because in ordinary speech that final vowel is not held long at all. Write नदी, बाजू, विनंती anyway. The exceptions are worth memorising as a set, since they are frequent: आणि, नि, परंतु, अति.

मूळ शब्दातील उपान्त्य दीर्घ ई किंवा ऊ यांचा, प्रत्यय लागल्यावर, ऱ्हस्व इ किंवा उ होतो — सामान्यरूपातही आणि साधित शब्दांतही.

नियम ३

विहीर → विहिरीत, ऊस → उसाला, गरीब → गरिबी.

Once a suffix goes on, a long ī or ū in the penultimate syllable shortens: विहीर becomes विहिरी-, ऊस becomes उसा-, गरीब gives गरिबी.

हा ऱ्हस्व-दीर्घ नियम सामान्यरूपाच्या नियमाबरोबरच चालतो. आधी सामान्यरूप करा, त्याच वेळी उपान्त्य दीर्घ स्वर ऱ्हस्व होतो, आणि मग प्रत्यय लावा. विहीरीत असे लिहिणे चूक आहे.

This rule runs alongside the सामान्यरूप rule, not after it: make the oblique stem and shorten the vowel in the same movement, then attach the ending. विहीरीत, with the long ī kept, is simply wrong — and it is wrong for a reason you can hear if you say विहिरीत aloud.

ळ आणि ल, ण आणि न ही निरनिराळी अक्षरे आहेत; तसेच तत्सम शब्दांतील श, ष, स आणि ऱ्हस्व-दीर्घ मूळ रूपाप्रमाणेच लिहावेत.

नियम ४

काळ आणि काल, वेळ आणि वेल हे भिन्न शब्द. पाणी, माणूस, आणि — ण-कारच. दोष, विशेष, शिस्त, संशोधन — तत्सम.

ḷ against l and ṇ against n are different letters making different words, and तत्सम words keep the spelling they arrived with.

काळ म्हणजे वेळ किंवा क्रियापदाचा काळ; काल म्हणजे आजचा आदला दिवस. पाणी, माणूस हे शब्द न-काराने लिहिणे ही हिंदीची सवय आहे, मराठीची नाही. तत्सम शब्द संस्कृतातून जसेच्या तसे आले — पाठ ८-११ — म्हणून त्यांचे लेखनही तसेच राहते.

काळ is time or tense; काल is yesterday — one letter apart and unrelated. Writing पानी or मानूस is a Hindi habit, not a Marathi one. And the तत्सम layer of lesson 8-11 came from Sanskrit unchanged, which is why दोष, विशेष and संशोधन keep their श and ष: they are spelled the way they were spelled when they arrived.

पायरी पायरीने · Step by step

घरात की घरांत?

घर + त— एकवचन — सामान्यरूप घरा-, अनुस्वार नाही
घरात— सप्तमी प्रत्यय -त; अर्थ एका घरात
घरे + त— अनेकवचन घरे — सामान्यरूप घरां-, अनुस्वार अनिवार्य, नियम १
घरांत— अर्थ अनेक घरांत; अनुस्वार गाळला तर वचनच चुकते

विहीर + त → विहिरीत

विहीर + त— मूळ शब्द विहीर — स्त्रीलिंगी, उपान्त्य ई दीर्घ
विहिरी + त— सामान्यरूप विहिरी-; उपान्त्य ई चा इ झाला — नियम ३
विहिरीत— सप्तमी प्रत्यय -त जोडला; विहीरीत असे लिहिणे लेखनदोष

सराव · Practice

अनेक मुलांविषयी बोलताना योग्य रूप कोणते?Which form is right when you mean several children?

विहीर + त — योग्य लेखन कोणते?Which spelling is correct?

ऊस + ला = ________Add the ending to ऊस.

वेळ आणि वेल हे दोन वेगळे शब्द कशामुळे होतात?What makes वेळ and वेल two different words?

मूळ शब्द आणि प्रत्ययासह रूप जुळवा.Match each word to its inflected form.